কাৰ্গিল-ৰ ২৬ বছৰ পিছত সীমান্ত নীতিত পৰিৱর্তন

কাৰ্গিল-ৰ সংঘাতৰ ২৬ বছৰ পিছতো Line of Control (LoC) যথেষ্ট অস্থিৰ হৈ আছে। এই বছৰ মে’ মাহত ‘অপাৰেছন সিন্দূৰ’ৰ চলিছিল ভাৰত-পাক সংঘাতৰ বাবে। ফলস্বৰূপে সীমান্তত পুনৰ যুদ্ধসদৃশ পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি হয়, যিয়ে ভাৰতৰ সীমান্ত নীতিত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱর্তন অনা বুলি বিশেষজ্ঞসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে।

ভাৰতীয় সেনাই জনোৱা মতে, লাডাখৰ এলঅ’চিৰ কাষৰীয়া অঞ্চলসমূহ পশ্চিম সীমান্তজুৰি পাকিস্তানে লক্ষ্য কৰা ৩৬টা স্থানৰ ভিতৰত আছিল।

আজি কাৰ্গিল বিজয় দিৱস। কাৰ্গিলৰ শিলাময় উচ্চ ভূমিসমূহত যুদ্ধৰ ঘণ্টা পুনৰ বজাৰ লগে লগে যুদ্ধ যান আৰু সেইবোৰ চলোৱা সৈনিকসকলে উত্তৰ সীমান্তৰ পৰিৱর্তিত ভূ-ৰাজনৈতিক পৰিৱেশ আৰু উদয় হোৱা নতুন আশংকাসমূহৰ প্ৰতি সজাগ হৈ ৰখা দেখা গৈছে। এই পৰিৱর্তিত পৰিৱেশত এখন সম্পূৰ্ণ নতুন সীমান্ত নীতি (ডকট্ৰিন)ৰ ৰূপ দেখা গৈছে, যিয়ে সম্ভাব্য ভাবী সংকটৰ বাবে কৌশলগতভাৱে অধিক সংগঠিত প্ৰস্তুতিৰ দিশ প্ৰদৰ্শন কৰে।

কাৰ্গিল যুদ্ধত প্ৰাণ অৰ্পণ কৰা ৫৩৪গৰাকী সাহসী সৈনিকক শ্ৰদ্ধাঞ্জলি জ্ঞাপন কৰিবলৈ ফুলমালা অৰ্ঘ্য দান অনুষ্ঠান, সৈনিক সন্মিলন, বীৰসেনাসকলক সন্মান, আৰু বিটিং ৰিট্ৰিটৰ দৰে এক শাৰীৰ অনুষ্ঠান আয়োজন কৰা হৈছে।

১৯৯৯ চনৰ আৰম্ভণিতে পাকিস্তানী সেনাই লাইন অৱ কণ্ট্ৰ’ল (LoC) উলংঘন কৰি শ্ৰীনগৰ-লেহ ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথৰ ওপৰত থকা কৌশলগত উচ্চভূমিসমূহ অধিকাৰ কৰি লয়। সেই স্থানসমূহ সেই সময়ত শীতকালীন অৱস্থাৰ বাবে বৰফ আৰু বেয়া বতৰৰ কাৰণে ভাৰতীয় সেনাই খালী কৰি থৈছিল।

এই ঘটনাই কাৰ্গিল খণ্ডত LoC-ৰ ১৭০ কিমি দীঘল দূৰ্গম আৰু বৰফঢকা অঞ্চলত দীৰ্ঘদিনীয়া আৰু ব্যয়বহুল যুদ্ধৰ সূচনা কৰে। এতিয়া এই খণ্ডখন পূব লাদাখত বাস্তৱিক নিয়ন্ত্ৰণ ৰেখা (LAC) দীঘে দীঘে চীনৰ বৃদ্ধি পোৱা আগ্ৰাসী মনোভাবৰ দ্বাৰা ছাঁ পৰিছে।

চীন আৰু পাকিস্তানৰ মাজৰ সুসম্পৰ্ক সদায় পৰিচিত। যদিও কাৰ্গিল যুদ্ধকালত চীনে নীৰৱতা পালন কৰিছিল, ২০২৫ চনৰ অপাৰেচন সিন্দূৰৰ সময়ত পাকিস্তানক ৰিয়েল-টাইম গুপ্তচৰ তথ্য আৰু উপগ্ৰহ চিত্ৰ প্ৰদান কৰিছিল। কেৱল গোপন তথ্য আৰু কূটনৈতিক সহায় নহয়, প্রতিৰক্ষা বিশ্লেষকসকলৰ মত অনুসৰি, ভৱিষ্যত ভাৰত-পাকিস্তান সংঘৰ্ষত চীনে পাকিস্তানক সহায় কৰিবলৈ আন উপায়ো গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।

এই একে সময়তে কাশ্মীৰ উপত্যকা আৰু জম্মু অঞ্চলত সন্ত্রাসবাদৰ প্ৰৱণতা এতিয়াও অব্যাহত আছে। ২০২৫ চনৰ এপ্ৰিলত পেহেলগামত পৰ্যটকসহ ২৬জন লোকৰ হত্যাকাণ্ডৰ পাছতে ভাৰতে পাকিস্তানত অৱস্থিত ৯টা সন্ত্রাসবাদী শিবিৰত নিখুঁত বায়ুসেনা আক্ৰমণ চলাই “অপাৰেচন সিন্দূৰ” আৰম্ভ কৰে।

২০১৬ চনত LoC পাৰ হৈ ছাৰ্জিকেল ষ্ট্ৰাইক আৰু ২০১৯ চনত পাক অধিকৃত কাশ্মীৰৰ ওচৰত বালাকোটত বায়ু আক্ৰমণ চলোৱা হৈছিল। এতিয়া সন্ত্রাসবাদী আক্ৰমণক যুদ্ধৰ ৰূপত বিবেচনা কৰা হৈছে— এইটো এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ নীতি পৰিৱৰ্তন।

কাৰ্গিল যুদ্ধৰ পিছত লাদাখত সৈন্যৰ সংখ্যা ব্যাপকভাৱে বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে সংগঠনগত পুনৰ্বিন্যাস কৰা হৈছে, যাতে কেৱল পাকিস্তান নহয়, চীনৰ বিৰুদ্ধেও প্ৰত্যুত্তৰ দিব পৰা যায়। লগতে জটিল ভৌগোলিক পৰিস্থিতিত কাম কৰিবলৈ আৰু বাহিনীৰ চাহিদা পূৰণ কৰিবলৈ দেশজ সামৰিক সজ্জা উন্নয়নত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে।

১৯৯৯ চনলৈকে কেৱল তিনিটা বেটেলিয়নৰ এখন ব্ৰিগেডে কাৰ্গিল খণ্ড ৰক্ষাৰ দায়িত্ব লৈছিল আৰু অঞ্চলটোত যথেষ্ট ফাঁক আছিল। কিন্তু এতিয়া এই খণ্ডটো এটা ডিভিজনে সুৰক্ষিত কৰি ৰাখিছে, যাৰ সৈন্যবল ১৯৯৯ চনৰ তুলনাত তিনি গুণ বেছি। ২০২০ চনত পূব লাদাখত চীনৰ সৈতে হোৱা হিংসাত্মক মুখামুখিৰ পাছত এই অঞ্চলটোতো ব্যাপক সেনা মোতায়েন কৰা হৈছে। কেৱল ভাৰী অস্ত্ৰ নহয়, ড্ৰোন, যোগাযোগ আৰু নজৰদাৰী ব্যৱস্থা আদিও ব্যাপক পৰিমাণে সংযোজন কৰা হৈছে। ইয়াৰ উপৰি ৰণকৌশলগত দৃষ্টিকোণত গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাস্তা আৰু tunnel নিৰ্মাণ কৰি ভৌগোলিক সংযোগ আৰু গতিৱিধি বৃদ্ধিত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে।

যি সময়ছোৱাত কাশ্মীৰ আৰু লাদাখত পৰ্যটক আগমন, পৰিকাঠামো উন্নয়ন আৰু অৰ্থনৈতিক উন্নতি ঘটিছে, তাৰ বিপৰীতে নিয়ন্ত্ৰণ ৰেখাৰ আন পাৰৰ গিলগিট-বাল্তিস্তান অঞ্চল, যি পাকিস্তান অধিকৃত কাশ্মীৰ (PoK)-ৰ অংশ, এতিয়াও উন্নয়নবঞ্চিত অৱস্থাত আছে। অঞ্চলটো অধিক সেনা মোতায়েনে ভৰপূৰ আৰু বহু প্ৰতিবেদন মতে তাত ৰাজনৈতিক দমননীতি, অৰ্থনৈতিক অৱহেলা আৰু সামাজিক অস্থিৰতা সদায় বিদ্যমান। অৰ্থনৈতিক অস্থিৰতা, স্বায়ত্তশাসনৰ অভাৱ আৰু মানৱাধিকাৰ উলংঘনৰ বিৰুদ্ধে জনসাধাৰণৰ প্ৰতিবাদ ক্রমাগত বৃদ্ধি পাইছে।

নতুন সীমান্ত নীতিৰ মুখ্য দিশবোৰঃ

• উত্তৰাঞ্চলত ভৌগোলিক পৰিৱেশত আমূল পৰিৱর্তন: ২৬ বছৰ পূৰ্ণ হোৱাৰ লগে লগে উত্তৰ ফ্ৰণ্টত সেয়া কেৱল ভৌগোলিক দিশতে নহয়, ৰণনীতিৰ ক্ষেত্ৰতো এক ডাঙৰ পৰিৱর্তন। নতুন উদীয়মান ভাবুকিৰ প্ৰতি সেনাৰ দৃষ্টিভংগী অধিক সক্ৰিয় আৰু প্ৰতিক্ৰিয়াশীল হৈ পৰিছে।

• চীন-পাকিস্তান সঁজুলি আৰু গুপ্তচৰ সহায়: কাৰ্গিলত চীন নীৰৱ আছিল যদিও ‘অপাৰেচন সিন্দূৰ’ চলাকালত পাকিস্তানক চীনে উপগ্ৰহ ছবি আৰু ৰিয়েল-টাইম গুপ্তচৰ তথ্য দিছিল। ভৱিষ্যতৰ সংঘাতত চীনে পাকিস্তানক পৰোক্ষ সহায় কৰাৰ আশংকা কূটনৈতিক মহলে প্ৰকাশ কৰিছে।

• উগ্ৰপন্থা আৰু উত্তৰাঞ্চলৰ অশান্তি: কাশ্মীৰ উপত্যকা আৰু জম্মু অঞ্চলত উগ্ৰপন্থী আক্ৰমণ অব্যাহত আছে। এপ্ৰিল মাহত পেহেলগামত ২৬জন লোকৰ (সৰ্বাধিক পৰ্যটক) নিহত হোৱাটো এক উদাহৰণ, যাৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত ভাৰতই অপাৰেছন সিন্দূৰৰ অংশ হিচাপে ৯টা উগ্ৰপন্থী শিবিৰত প্ৰেছিছন ষ্ট্ৰাইক চলায়।

• কাৰ্গিল অঞ্চলত বৃহৎ সেনা সাজ-সজ্জা: ১৯৯৯ত কেৱল এটা ব্ৰিগেডৰ দ্বাৰা ৰক্ষিত কাৰ্গিল অঞ্চলত এতিয়া এটা সম্পূৰ্ণ ডিভিজন স্থাপন কৰা হৈছে। ২০২০ চনত চীনৰ সৈতে LAC-ত সংঘৰ্ষৰ পিচত বৃহৎ পৰিমাণে সেনা আৰু ভাৰী অস্ত্ৰ মোতায়েন কৰা হৈছে।

• স্থানীয় সামগ্ৰী আৰু সঁজুলিৰ উন্নয়ন: ভাৰতীয় সেনাৰ কাৰ্যক্ষমতা বৃদ্ধিৰ বাবে ড্ৰোন, যোগাযোগ আৰু নজৰদাৰী উপকৰণৰ লগতে দেশীয় সামগ্ৰী উন্নয়নত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। তদুপৰি, ৰণনীতিৰ সহায়তাত নতুন পথ, সুড়ংগ আৰু অবকাঠামো গঢ়ি উঠিছে।

• Gilgit-Baltistan অঞ্চলত স্থায়ী অস্থিৰতা: Pok-ৰ অন্তৰ্গত এই অঞ্চলত ৰাজনৈতিক দমন, অৰ্থনৈতিক অব্যৱস্থা আৰু সামাজিক অসন্তোষ অব্যাহত আছে। অধিক শাসন আৰু স্বায়ত্তশাসনৰ দাবীত জনপ্ৰতিবাদ বৃদ্ধি পাইছে।

• সেনাৰ মনোভাৱত পৰিৱর্তন: বৰ্তমান, সৰ্বসাধাৰণ উগ্ৰপন্থী আক্ৰমণকো যুদ্ধ হিচাপে গণ্য কৰি প্ৰতিক্ৰিয়া দিয়া হৈছে। Surgical Strike (2016) আৰু Balakote Airstrike (2019) ইয়াৰ উদাহৰণ।

Niyomiya Barta Desk, 26 July, 2025